انذار كند و دستورشان دهد كه در زمين سير كنند و عاقبت مجرمينى كه انبياء را تكذيب كردند و انذار آنان از روز قيامت را به هيچ گرفتند ، ببينند ، چون نظر و تفكر در عاقبت امر ايشان ، آن طور كه خانه هاى خرابشان و آباديهاى ويران و خاليشان دلالت مىكند براى صاحب بصيرتى كه بخواهد عبرت بگيرد كافى است . و اگر در آيه شريفه از تكذيب كنندگان ، به مجرمين تعبير فرمود ، خواست تا نسبت به مؤمنين كه ترك جرائم گفته‌اند لطف فرموده باشد ، ( بعضى « 1 » اينچنين گفته‌اند ) . و ممكن هم هست بگوييم : آيه شريفه ، حجتى را بر معاد اقامه كرده ، به اين بيان كه منتهى شدن عاقبت امر مجرمين به عذاب انقراض ، خود دليل است بر اينكه جرائم و ظلمها اين اثر را در پى دارد كه صاحبش را گرفتار مؤاخذه و عذاب كند و بطور كلى عمل چه احسان و چه ظلم براى صاحبش نگهدارى مىشود ، تا روزى طبق آن محاسبه گردد و اگر حساب تمامى اعمال مردم و كيفر آنها - مخصوصا پاداش اعمال صالح - در دنيا واقع نمىشود قطعا نشاه ديگرى هست كه در آنجا واقع خواهد شد و آن نشاه آخرت است . پس آيه شريفه در معناى آيه « أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ » « 2 » مىباشد و مؤيد اين بيان ، جمله * ( « عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ » ) * است ، زيرا اگر مراد ، تهديد مكذبين رسالت و تحريف ايشان بود ، مناسبتر آن بود كه بفرمايد : « عاقبة المكذبين » ، هم چنان كه قبلا نيز اشاره كرديم . * ( « وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ » ) * يعنى از اينكه ايشان اصرار بر كفر و انكار مىورزند خيلى غم مخور و حوصله ات سر نرود كه چرا با مكرشان دعوتت را باطل نموده . مردم را از راه خدا باز مىدارند ، براى اينكه هر چه مىكنند در حضور خدا مىكنند و نمىتوانند خدا را به تنگ و عجز بياورند ، و او به زودى كيفر اعمالشان را مىدهد . پس ، آيه شريفه در اين صدد است كه رسول گرامىاش ( ص ) را تسليت و دلخوشى دهد و جمله * ( « وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ » ) * عطف تفسير است براى ما قبلش . * ( « وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ » ) * ظاهرا مراد از « وعد » ، وعده به عذاب مجازات است اعم از عذاب در دنيا و آخرت و

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 16 . ( 2 ) آيا آنان را كه ايمان آورده و عمل صالح مىكنند مانند فسادانگيزان در زمين قرار مىدهيم ؟ و يا با متقيان چون فجار عمل مىكنيم ؟ . سوره ص ، آيه 28 .